پایگاه اطلاع رسانی

عارف صاحبدل، هنرمند و نویسنده فرزانه استاد یعقوب قمری شریف آبادی

به سایت فروغ مهتاب خوش آمدید

تجلی نورمحمدی،نخستین وجه الهی(مراتب عقل در رسالت وولایت محمدی)


گفتار دوم‌، ابتدا عظمت‌ معنوي‌ عقل‌ و سپس‌ مراتب‌ آن‌ در رسالت‌ وولايت‌ محمدي‌ به‌ همراه‌ ويژگيها و ثمرات‌ هر يك‌ تبيين‌ گشته‌ و امت‌ رسول‌ خدا(ص‌) ازجهت‌ بهره‌مندي‌ از گوهر نوراني‌ عقل‌ به‌ سه‌ گروه‌: «اولوالالباب‌»، «ابرار» و «مقربين‌»تقسيم‌ شده‌، خصايص‌ هر گروه‌ مورد بحث‌ و بررسي‌ قرار خواهد گرفت‌.  


گفتار دوم‌: مراتب‌ عقل‌ در رسالت‌ و ولايت‌ محمدي‌

انوار شمس‌ نبوي‌ به‌ تبيين‌ روايي‌ «أَنَا الشَّمْس‌ُ»[1] در عالم‌ وجود پرتوافشان‌ گرديد وظلمت‌هاي‌ سراي‌ ملك‌ را برطرف‌ نمود و به‌ بيان‌ قرآني‌ (هُوَ الَّذي‌ جَعَل‌َ الشَّمْس‌َ ضِيا´ءً)[2] ازاين‌ جلوهء‌ مقدس‌ و منوّر عشق‌ و آتش‌ فروزندهء‌ حق‌، حقيقت‌ روح‌ محمدي‌،واسطهء تجلي‌عقل‌ الهي‌ گشت‌ و تابش‌ روشنايي‌بخش‌ عقل‌ الهي‌ بر وجود خلايق‌ تابيدن‌ گرفت‌ و به‌صراحت‌ «ما قَسَّم‌َ اللّه‌ُ لِلْعِبادِ شَيْئاً أَفْضَل‌َ مِن‌َ الْعَقْل‌ِ؛[3] خداوند چيزي‌ بهتر از عقل‌ در بين‌بندگان‌ تقسيم‌ نكرد» جميع‌ آدميان‌ از نعمت‌ چراغ‌ عالم‌تاب‌ عقل‌ برخوردار شدند تا ازرهگذر «أَلْعَقْل‌ُ هِد'ايَة‌ُ»[4] با نور هدايتگر عقل‌ بر ظلمت‌ خواهشهاي‌ جهل‌ و نفس‌ غلبه‌نمايند كه‌: «اِن‌َّ الْعَقْل‌َ عِقال‌ٌ مِن‌َ الْجَهْل‌ِ وَ النَّفْس‌ِ؛[5] همانا عقل‌، بندي‌ است‌ بر جهل‌ و نفس‌».

 

و اين‌گونه‌، در پرتو انوار عقل‌ الهي‌ از تمنيات‌ نفساني‌ و تعلقات‌ دنيايي‌ دوري‌ جسته‌ وبه‌ دلالت‌ «صَلا'ح‌ُ الْبَرِيَّة‌ِ الْعَقْل‌ُ؛[6] خير و نيكي‌ مردمان‌ در خرد و آگاهي‌ است‌» طريق‌ صلاح‌و فلاح‌ را در پيش‌ گرفته‌، راه‌ پرفراز و نشيب‌ كمال‌ را از دوزخ‌ عالم‌ ناسوت‌ به‌ سوي‌ بهشت‌موعود طي‌ مي‌نمايند و روح‌ خويش‌ را با نور معرفت‌ نسبت‌ به‌ رب‌ّ خود منوّر مي‌سازند:«به‌ درستي‌كه‌ روشنايي‌ روح‌، عقل‌ است‌. پس‌ هنگامي‌ كه‌ عبد عاقل‌ باشد، آگاه‌ به‌ پروردگارخويش‌ است‌».

 

[7]موهبت‌ عظيم‌ عقل‌ چون‌ گوهري‌ است‌ كه‌ از گنجينهء‌ لايزال‌ الهي‌ پديد آمده‌ و زيباترين‌آفرينش‌ ربوبي‌ و عزيزترين‌ خلق‌ شريفي‌ است‌ كه‌ مقام‌ توحيد و عبوديت‌، تنها به‌ واسطهءاكسير وجود او حاصل‌ مي‌گردد؛ چنان‌ كه‌ رسول‌اكرم‌(ص‌) مي‌فرمايد:

 

«همانا خداوند عقل‌ را از نوري‌ پنهان‌ و پوشيده‌ آفريد... پس‌ پروردگار متعال‌ [خطاب‌به‌ عقل] فرمود: به‌ عزت‌ و جلام‌ قسم‌! خلقي‌ نيكوتر، مطيع‌تر، بلندمرتبه‌تر، شريف‌تر وعزيزتر از تو نيافريدم‌. به‌ وسيلهء‌ تو يگانه‌ شمرده‌ مي‌شوم‌ و به‌ واسطهء‌ تو پرستش‌مي‌گردم‌».[8]

 

شايان‌ ذكر است‌ اگر در لسان‌ روايات‌ اسلامي‌، عقل‌ نخستين‌ خلق‌ خداوندي‌ وعزيزترين‌ و محبوب‌ترين‌ آفرينش‌ ربوبي‌ معرفي‌ شده‌، اما از «حب‌»، اين‌ سرمنشأ وجود، به‌عنوان‌ اوّلين‌ تجلي‌ نامي‌ برده‌ نشده‌ است‌، از آن‌ روست‌ كه‌ در واقع‌، عشق‌ جوهرهء‌ نهاني‌حيات‌ و شعلهء‌ پاك‌ و لطيفي‌ است‌ كه‌ پرده‌نشين‌ حرم‌ ذات‌ الهي‌ بوده‌ و به‌ اشارت‌ قدسي‌«فَأَحْبَبْت‌ُ أَن‌ْ أُعْرَف‌َ فَخَلَقْت‌ُ الْخَلْق‌َ لِكَي‌ْ أُعْرَف‌َ» [9]حرارت‌ عشق‌ و اشتياق‌ به‌ شناخته‌ شدن‌،خود مايهء ظهور و بروز آفرينش‌ گرديده‌ است‌ تا انوار روشنگر عقل‌ از شعله‌هاي‌ شمس‌محمدي‌ جلوه‌گر شده‌، ثمرهء‌ چنان‌ عشق‌ سوزاني‌ در عقل‌ هدايتگر الهي‌ رخ‌ نمايد و به‌ساحل‌ امن‌ نجات‌ و بارگاه‌ عشق‌ رحيمي‌ بينجامد كه‌: «أَلْعَقْل‌ُ يَهْدِي‌ وَ يُنْجي‌؛[10] عقل‌ هدايت‌مي‌كند و نجات‌ مي‌دهد».

 

با تجلي‌ شمس‌ منوّر رسول‌اكرم‌، انوار سر به‌ مهر عقل‌ از شعلهء سوزندهء‌ احمدي‌ درفضاي‌ دل‌ و جان‌ آدمي‌ تابيدن‌ گرفت‌ و به‌ اشارت‌ قرآني‌ (قُل‌ِ ادْعُوا اللّه‌َ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمن‌َ)[11]مراتب‌ دوگانهء‌ عقل‌ الهي‌ و عقل‌ رحماني‌ كه‌ در حقيقت‌، ظهوراتي‌ آسماني‌ از شعله‌هاي‌آتش‌ عشق‌ محمدي‌ است‌، جلوه‌گر شد:

 

نخست‌، عقل‌ رسالت‌ الهي‌ كه‌ از رهگذر ادب‌ و طهارت‌ ظاهري‌ حاصل‌ مي‌گردد،تجلي‌بخش‌ آفتاب‌ عالم‌تاب‌ شريعت‌ در عرصهء‌ عالم‌ شهود است‌ و به‌ بيان‌ نبوي‌ «أَلْعَقْل‌ُأَصْل‌ُ ديني‌»[12] شالودهء‌ رسالت‌ مصطفوي‌ بر آن‌ استوار گشته‌، به‌ دلالت‌ روايي‌ «ما عُبِدَ اللّه‌َبِمِثْل‌ِ الْعَقْل‌ِ»[13] مقام‌ والاي‌ عبوديت‌ اللّه‌ تعالي‌ را كه‌ همان‌ سير و حركت‌ در وادي‌ شريعت‌الهي‌ است‌، دارا مي‌باشد و به‌ تبيين‌ «أَلْعَقْل‌ُ رَسُول‌ُ الْحَق‌ِّ»[14] نمايندهء‌ حضرت‌ حق‌ در گلشن‌ضمير آدمي‌ و حجت‌ بالغهء‌ الهي‌ در رواق‌ وجود اوست‌ كه‌:

 

«حُجَّة‌ُ اللّه‌ِ عَلَي‌ الْعِبادِ النَّبِي‌ُّ وَ الْحُجَّة‌ُ في ما بَيْن‌َ الْعِبادِ وَ بَيْن‌َ اللّه‌ِ الْعَقْل‌ُ؛[15] حجت‌ خدا بربندگان‌، پيامبر است‌ و حجت‌ بين‌ بندگان‌ و خداوند، عقل‌ مي‌باشد». چنين‌ عقلي‌، سراج‌روشني‌افروز شريعت‌ حقهء‌ محمدي‌ است‌ كه‌ چون‌ نور الهي‌اش‌ در سرزمين‌ وجود انسان‌بتابد، روشنگر صراط‌ مستقيم‌ علوي‌ و پرتوافشان‌ قمر ولايت‌ رحماني‌ خواهد بود.

 

دوم‌، عقل‌ ولايت‌ رحماني‌ كه‌ رهاورد ادب‌ و طهارت‌ باطني‌ است‌، جلوه‌گر مهتاب‌عالم‌تاب‌ معرفت‌ در گسترهء‌ عالم‌ غيب‌ مي‌باشد و به‌ بيان‌ روايي‌ «أَفْضَل‌ُ الْعَقْل‌ِ مَعْرِفَة‌ُ الاِنْسان‌ِبِنَفْسِه‌ِ»[16] با فضليت‌ترين‌ وسيلهء شناخت‌ آدمي‌ نسبت‌ به‌ خويشتن‌ است‌ كه‌ از رهگذر چنين‌شناختي‌ به‌ صراحت‌ «مَن‌ْ عَرَف‌َ نَفْسَه‌ُ عَرَف‌َ رَبَّه‌ُ»[17] معرفت‌ متعالي‌ به‌ رب‌ّ باطني‌ خويش‌حاصل‌ مي‌گردد؛ موهبت‌ شريفي‌ كه‌ مقام‌ شامخ‌ عبوديت‌ خداوند رحمان‌ را كه‌ همان‌ سير وحركت‌ در وادي‌ معرفت‌ رحماني‌ است‌، دارا مي‌باشد و سراج‌ روشنايي‌بخشي‌ كه‌راهگشاي‌ طريق‌ كمال‌ و موجب‌ وصال‌ به‌ جنت‌ نعيم‌ ربوبي‌ است‌: « [أَلْعَقْل‌ُ ] ما عُبِدَ بِه‌ِالرَّحْمن‌ُ وَاكْتُسِب‌َ بِه‌ِ الْجِنان‌ُ؛[18] عقل‌ چيزي‌ است‌ كه‌ به‌ وسيلهء‌ آن‌ خداوند رحمان‌ پرستش‌مي‌شود و بهشتها كسب‌ مي‌گردد».

 

در پرتو معرفت‌ چنين‌ عقلي‌ است‌ كه‌ وصول‌ به‌ مقام‌ وجه‌ زيبندهء‌ رحيمي‌ و منزلت‌والاي‌ مقربين‌ كه‌ به‌ دلالت‌ (فَأَمَّا اِن‌ْ كان‌َ مِن‌َ الْمُقَرَّبين‌َ فَرَوْح‌ٌ وَ رَيْحان‌ٌ وَ جَنَّت‌ُ نَعيم‌ٍ)[19] كه‌ همان‌فردوس‌ برين‌ است‌، ميسور مي‌باشد؛ چنان‌ كه‌ قرآن‌كريم‌ در وصف‌ كلمهء‌ مقدس‌ الهي‌،حضرت‌ عيساي‌ مسيح‌(ع‌) مي‌فرمايد: (اءذْ قالَت‌ِ الْمَلا'ئِكَة‌ُ يا مَرْيَم‌ُ اِن‌َّ اللّه‌َ يُبَشِّرُك‌ِ بِكَلِمَة‌ٍ مِنْه‌ُاسْمُه‌ُ الْمَسيح‌ُ عيسَي‌ ابْن‌ُ مَرْيَم‌َ وَجيهاً فِي‌ الدُّنْيا وَالا´خِرَة‌ِ وَ مِن‌َ الْمُقَرَّبين‌َ)؛[20] «هنگامي‌ كه‌ فرشتگان‌گفتند: اي‌ مريم‌! همانا خداوند بشارت‌ مي‌دهد تو را به‌ كلمه‌اي‌ از خودش‌ كه‌ اسم‌ او مسيح‌عيسي‌ پسر مريم‌، صاحب‌ وجه‌ در دنيا و آخرت‌ و از مقربين‌ است‌».

 

و اين‌گونه‌، رهرو كمال‌ و جمال‌ مطلق‌، پس‌ از بهره‌مندي‌ از آفتاب‌ عقل‌ الهي‌ كه‌ همان‌شريعت‌ طهارت‌بخش‌ محمدي‌ است‌، به‌ خلعت‌ زيبندهء‌ اولوالالباب‌ آراسته‌ گشته‌ و به‌موجب‌ عشق‌ و تسليم‌ ربوبي‌ به‌ منزلت‌ ابرار باريافته‌، در پرتو مهتاب‌ عقل‌ رحماني‌ و ازرهگذر عشق‌ و فنا به‌ دستان‌ ربّاني‌ مقربين‌، مرآت‌ قلب‌ مصفايش‌، تجلي‌بخش‌ حسن‌دل‌انگيز رحيمي‌ و جمال‌ روح‌پرور عشق‌ فاطمي‌ مي‌گردد؛ وجه‌ زيبنده‌اي‌ كه‌ براي‌ عاشقان‌كوي‌ ولايت‌ يكتا براق‌ عروج‌ به‌ سفينهء‌ فرقدين‌ براي‌ سير در آسمانهاي‌ (أَحْسَن‌ِ تَقْويم‌ِ) وجمال‌ بي‌نهايت‌ رحيمي‌ است‌ تا در نيكوترين‌ مأواي‌ غيب‌ و شهود هستي‌ سكنا گزينند وثمرات‌ جان‌فزاي‌ بهشتي‌ را كه‌ جز ظهور جلوه‌هاي‌ متكامل‌ زيبايي‌ نمي‌باشند، به‌ بارنشانده‌،به‌ اشارت‌ نبوي‌ «اِن‌َّ اللّه‌َ جَميل‌ٌ يُحِب‌ُّ الْجَمال‌َ»[21] عالم‌آراي‌ محفل‌ روحانيان‌ و هدايتگر شيفتگان‌كمال‌، و تعالي‌بخش‌ دلباختگان‌ جمال‌ گردند.

 

در اين‌ ميان‌، ابرار طريق‌ روحاني‌ و روشني‌يافتگان‌ عقل‌ رحماني‌، تنها ريسمان‌ تسليم‌و عشق‌ صادقانهء‌ خويش‌ را در حلقهء‌ جمال‌ سابقان‌ سبحاني‌ افكنده‌اند، و از رهگذر ارادت‌و مودت‌ خالصانه‌، تصديق‌كنندهء‌ وجود ربّاني‌ مقربان‌ مأمن‌ رحيمي‌اند و از هر صورت‌ وجهتي‌ جز وجه‌ دلاراي‌ قدسيان‌ روي‌ برتافته‌، روح‌ ايماني‌ خود را به‌ روح‌ منوّر و قدسي‌مقربان‌ مأمن‌ رحيميت‌ آويخته‌اند؛ همچنان‌ كه‌ حضرت‌ يحيي‌، نبي‌الله‌(ع‌)، به‌ عنوان‌اصحاب‌ يمين‌، شايستهء‌ اين‌ منقبت‌ روحاني‌ شد كه‌: (وَ سَلا'م‌ٌ عَلَيْه‌ِ يَوْم‌َ وُلِدَ وَ يَوْم‌َ يَمُوت‌ُ وَيَوْم‌َ يُبْعَث‌ُ حَيّاً)؛[22] «سلام‌ بر او روزي‌ كه‌ زاده‌ شد و روزي‌ كه‌ مي‌ميرد و روزي‌ كه‌ زنده‌برانگيخته‌ مي‌شود» و در زمرهء‌ ابرار حريم‌ سابقين‌، لايق‌ منزلت‌ ولايي‌ (مُصَدِّقَاً بِكَلِمَة‌ٍ مِن‌َاللّه‌ِ وَ سَيِّداً حَصُوراً)؛[23] « [یحيي ] تصديقگر كلمه‌اي‌ از خدا و آقا و بازدارندهء‌ نفس‌ ازشهوات‌ است‌» گرديد و در شمار تصديق‌كنندگان‌ و حيات‌يافتگان‌ كلمهء‌ پاك‌ خدا، حضرت‌عيسي‌ روح‌الله‌(ع‌) گشت‌؛ كلمهء‌ مقدسي‌ كه‌ وجه‌ زيبايش‌ به‌ فروغ‌ عالم‌آراي‌ (وَجيهاً فِي‌ الدُّنْياوَالاْ´خِرَة‌ِ وَ مِن‌َ الْمُقَرَّبين‌َ)[24] منوّر شده‌، به‌ اشارت‌ قرآني‌ (سَلا'م‌ٌ قَوْلاً مِن‌ْ رَب‌ٍّ رَحيم‌ٍ)؛[25] «سلام‌،قولي‌ است‌ از پروردگار رحيم‌» زبان‌ روح‌ قدسي‌ عيسي‌(ع‌) خطاب‌ به‌ نفس‌ مطمئنهء‌ الهي‌اش‌به‌ حقيقت‌ رحيمي‌ (وَالسَّلام‌ُ عَلي‌َّ يَوم‌َ وُلِدْت‌ُ وَ يَوْم‌َ أَمُوت‌ُ وَ يَوْم‌َ أُبْعَث‌ُ حَيّاً)؛[26] «سلام‌ برمن‌ روزي‌ كه‌ زاده‌ شدم‌ و روزي‌ كه‌ مي‌ميرم‌ و روزي‌ كه‌ زنده‌ برانگيخته‌ مي‌شوم‌» مترنم‌شده‌، بهشت‌ روح‌نواز وجودش‌ مأمن‌ سلامت‌بخش‌ جان‌ ابرار، و چشمان‌ حق‌بينش‌ شاهدحقايق‌ و اسرار گرديد.

 

اما آنان‌ كه‌ از محدودهء‌ بهره‌مندي‌ از اين‌ دو چراغ‌ عقل‌ الهي‌ و چراغ‌ عقل‌ رحماني‌خارج‌اند و از انوار اين‌ دو حقايق‌ عظيم‌ معنوي‌ بي‌نصيب‌اند، صرفاً از پرتو شعلهء‌ نفس‌ناسوتي‌ كه‌ به‌ دست‌ خود در عالم‌ ملك‌ روشن‌ كرده‌اند و همان‌ علم‌ و آگاهي‌ به‌ ظواهرملكي‌ است‌، برخوردار مي‌باشند و به‌ موجب‌ چنين‌ نفس‌ كثرت‌طلبي‌ به‌ بيان‌ «أَلْعِلْم‌ُ هُوَالْحِجاب‌ُ الْأَكْبَرُ» در حجاب‌ تيره‌ و تار علوم‌ اكتسابي‌ گرفتار آمده‌ و همت‌ خويش‌ را درعرصهء‌ غفلت‌زاي‌ دنيا تنها در خدمت‌ كسب‌ تمتعات‌ مادي‌ مصروف‌ داشته‌اند.

 

و مهجور از معارف‌ باطني‌ و علوم‌ لدني‌ در دام‌ تمنيات‌ نفس‌ شيطاني‌ به‌ لذايذ زودگذردنيايي‌ دل‌ بسته‌ و در پرتو شعلهء آتشي‌ كه‌ به‌ دست‌ خود برافروخته‌اند، مقربان‌ عالم‌ روحاني‌و كروبيان‌ عالم‌ نوراني‌ آستان‌ ملكوتي‌ را كه‌ مظاهر لطيف‌ جلال‌ و جمال‌ الهي‌ هستند و ازاوصاف‌ مذكر و مونث‌ مبرا مي‌باشند، همچون‌ زنان‌ و دختران‌ دنيايي‌ تصور مي‌كنند. قرآن‌كريم‌ خطاب‌ به‌ اين‌ گروه‌ چنين‌ مي‌فرمايد: (أفَأَصْفيكُم‌ْ رَبُّكُم‌ْ بِالْبَنين‌ِ واتَّخَذَ مِن‌َ الْمَلا´ئِكَة‌ِ أُن'اثاًأَنَّكُم‌ْ لَتَقُولُون‌َ قَوْلاً عَظيماً)؛ [27] «آيا پس‌ پروردگارتان‌ شما را مخصوص‌ كرد به‌ پسران‌ و گرفت‌از فرشتگان‌ دختران‌؟ به‌درستي‌ كه‌ شما هر آينه‌ سخن‌ بزرگي‌ را مي‌گوييد».

 

اينان‌ به‌ بيان‌ روايي‌ «أَكْثَرُ مَصارِع‌ِ الْعُقُول‌ِ تَحْت‌َ بُرُوق‌ِ الْمَطامِع‌ِ؛[28] بيشترين‌ جايگاه‌ سقوط‌عقلها تحت‌ درخشش‌ طمعهاست‌» هر چند ممكن‌ است‌ در سراي‌ عالم‌ ملك‌، صاحب‌علوم‌ و فنون‌ پيشرفتهء‌ ملكي‌ باشند، اما در واقع‌، از حقيقت‌ راستين‌ عقل‌ كه‌ چراغ‌ هدايت‌اولوالالباب‌ به‌ سوي‌ جنت‌ ابرار است‌، محروم‌ مي‌باشند: «اِن‌َّ مِن‌ْ عَلا'مات‌ِ الْعَقْل‌ِ التَّجا في‌ عَن‌ْدا'رُ الْغُرُورِ وَ الْاءِنابَة‌ِ اِلي‌' د'ارِ الْخُلُودِ؛[29] همانا از نشانه‌هاي‌ عقل‌، دوري‌ جستن‌ از دارالغرور دنياو بازگشت‌ به‌ دارالخلود آخرت‌ است‌».

 

اصحاب‌ شمال‌ نيز اگر چه‌ ممكن‌ است‌ خود را اهل‌ دين‌ و شريعت‌ اسلام‌ بدانند، اما به‌دلالت‌ قرآني‌ (اِنَّهُم‌ْ كانُوا قَبْل‌َ ذ'لِك‌َ مُتْرَفين‌َ)[30] در حجاب‌ لذات‌ دنيايي‌ و وابستگي‌ به‌قارون‌صفتان‌، از حيطهء‌ شريعت‌ حقهء‌ محمدي‌ و نيل‌ به‌ مقام‌ اولوالالباب‌ مهجور مي‌باشند وجايگاهي‌ جز اسفل‌ آتش‌ نخواهند داشت‌:

 

«مَن‌ْ عَظَّم‌َ صاحِب‌َ دُنْياً وَ اَحَبَّه‌ُ لِطَمَع‌ِ دُنْياه‌ُ سَخِط‌َ اللّه‌ُ عَلَيْه‌ِ وَ كان‌َ في‌ دَرَجَتِه‌ِ مَع‌َ ق'ارُون‌َ فِي‌التّابُوت‌ِ الْأَسْفَل‌ِ مِن‌َ النّارِ؛ [31]كسي‌ كه‌ صاحب‌ دنيايي‌ را بزرگ‌ شمارد و به‌ طمع‌ دنيايش‌ او رادوست‌ بدارد، خداوند بر او خشم‌ مي‌گيرد و با قارون‌ در پست‌ترين‌ جايگاه‌ آتش‌ خواهدبود».

 

گفتني‌ است‌ كه‌ يگانه‌ طريق‌ رهايي‌ اين‌ گروه‌ از پست‌ترين‌ جايگاه‌ آتش‌ خشم‌ وشهوت‌ و دست‌يابي‌ به‌ چراغ‌ عقل‌ الهي‌، و ورود به‌ جرگهء‌ اولوالالباب‌ كه‌ رشتهء‌ ارادت‌خويش‌ را به‌ عروهء‌ وثقاي‌ ابرار آويخته‌اند، آن‌ است‌ كه‌ در پرتو توجه‌ عاشقانه‌ به‌ شمس‌شريعت‌ محمدي‌، شعلهء‌ نفس‌ ملكي‌شان‌ را به‌ خاموشي‌ سپارند و خويشتن‌ را از حجاب‌تعلقات‌ نفساني‌ و خواهشهاي‌ دنيايي‌ برهانند تا توان‌ بهره‌مندي‌ از نور چراغ‌ عقل‌ الهي‌ وفروغ‌ چراغ‌ عقل‌ رحماني‌ را يافته‌، به‌ دريافت‌ معالم‌ رسالت‌ و درك‌ و فهم‌ معارف‌ ولايت‌نايل‌ گردند؛ چه‌ اينكه‌ به‌ دلالت‌ قرآني‌ (وَ جائَت‌ْ كُل‌ُّ نَفْس‌ٍ مَعَها سائِق‌َ وَ شَهيدَ)[32] «و به‌همراه‌ هر نفسي‌، حركت‌دهنده‌ و بيننده‌اي‌ آمد» در نهاد هر انساني‌، نور عقل‌ هدايتگرمحمدي‌ و فروغ‌ عقل‌ بصيرت‌ علوي‌ نهفته‌ است‌[33] و تنها در پرتو تطهير نفس‌ از آلايش‌شهوات‌ و زنگار كثرات‌، اين‌ دو مرواريد درخشان‌ نهفته‌ در صدف‌ ضمير آدمي‌ جلوه‌گرشده‌، تجلي‌بخش‌ انوار كمال‌ و جمال‌ عقل‌ در نهاد او خواهد بود.

 

بدين‌ ترتيب‌، در امت‌ رسول‌خدا(ص‌) بهره‌مندان‌ از گوهر گرانبهاي‌ عقل‌ به‌ سه‌ گروه‌تقسيم‌ مي‌شوند:

 

عده‌اي‌ مسلمان‌ همچون‌ ابوذر در معرض‌ تابش‌ چراغ‌ عقل‌ رسالت‌ الهي‌ به‌ بيان‌ «كان‌َأَكْثَرُ عِبادَة‌ِ أَبي‌ ذَرٍّ رَحِمَه‌ُ اللّه‌ُ التَّفَكُّرُ وَ الْاِعْتِبارُ؛[34] بيشترين‌ عبادت‌ ابوذر، تفكر و عبرت‌جويي‌بود» در مرتبهء اولوالالباب‌ به‌ تدبر و تفكر در آيات‌ هدايتگر الهي‌ مي‌پردازند[35] و به‌ شريعت‌گرمابخش‌ مصطفوي‌ عالِم‌ مي‌باشند.

 

و گروهي‌ ديگر چون‌ سلمان‌ به‌ عنوان‌ ابرار در پرتو تخلق‌ به‌ آداب‌ محمدي‌ و تمسك‌صادقانه‌ به‌ مهتاب‌ منير ولايي‌ از چراغ‌ عقل‌ ولايت‌ رحماني‌ برخوردارند و به‌ تصريح‌روايي‌ «اَلْمُؤْمِن‌ُ يَكُون‌ُ وِعاءَ الْعِلْم‌ِ كامِل‌َ الْعَقْل‌ِ؛[36] مؤمن‌، ظرف‌ علم‌ و داراي‌ عقل‌ كامل‌ است‌»عارف‌ به‌ علوم‌ و حقايق‌ روحاني‌ شده‌ و زبان‌ پاكشان‌ به‌ تبيين‌ علوي‌ «اَلْلِّسان‌ُ تَرْجُمان‌ُالْعَقْل‌ِ»[37] بازگشاي‌ اسرار و معارف‌ رحماني‌ و قلب‌ مصفايشان‌ بحر جوشان‌ بصيرت‌ وآگاهي‌ مي‌باشد؛ چنان‌ كه‌ نبي‌اكرم‌(ص‌) در منزلت‌ سلمان‌ فارسي‌ فرمود: «سَلْمان‌ُ بَحْرٌ لا'يَنْزَف‌ ُوَ كَنْزٌ لا'يَنْفَدُ سَلْمان‌ُ مِنّّّا اَهْل‌َ الْبَيْت‌ِ؛[38] سلمان‌، دريايي‌ است‌ كه‌ تهي‌ نمي‌شود و گنجي‌ است‌ كه‌پايان‌ نمي‌پذيرد. سلمان‌ از ما اهل‌بيت‌ مي‌باشد».

 

كلمات‌ معنوي‌ و بيانات‌ قدسي‌ اين‌ گروه‌ كه‌ از رهگذر چراغ‌ عقل‌ رحماني‌ و اتصال‌ارواحشان‌ به‌ معدن‌العظمهء‌ قلب‌ مقربين‌، به‌ اسرار نهاني‌ و لطايف‌ عرفاني‌ آگاه‌ شده‌اند و درمرآت‌ تمام‌نماي‌ ولايت‌ به‌ شهود رموزات‌ هستي‌ نشسته‌اند، در توان‌ فهم‌ گروه‌ نخست‌ تازماني‌ كه‌ گرفتار حجب‌ ظلماني‌ هستند و ريسمان‌ محبت‌ و تسليم‌ خويش‌ را بر عروهء‌وثقاي‌ ابرار نياويخته‌اند، نمي‌باشد و از آنجايي‌ كه‌ تنها از شمس‌ رسالت‌ نبوي‌ و عقل‌شريعت‌ الهي‌ بهره‌مند هستند، به‌ دلالت‌ (لاَ الْشَّمْس‌ُ يَنْبَغي‌ لَها اَن‌ْ تُدْرِك‌َ الْقَمَرَ)؛[39] «خورشيدرا نسزد كه‌ ماه‌ را درك‌ نمايد» توفيق‌ رؤيت‌ مهتاب‌ علوي‌ و تاب‌ و تحمل‌ شنيدن‌ كلمات‌ايماني‌ و سرائر آسماني‌ ايشان‌ را ندارند: «وَاللّه‌ِ لَوْ عَلِم‌َ أَبُوذَرٍّ ما فِي‌ قَلْب‌ِ سَلْمان‌َ لَقَتَلَه‌ُ؛[40]سوگند به‌ خدا! اگر ابوذر از آنچه‌ در قلب‌ سلمان‌ است‌، آگاه‌ مي‌شد، هر آينه‌ او رامي‌كشت‌». از اين‌رو، رسول‌اكرم‌(ص‌) با ايجاد الفت‌ و پيوند ميان‌ ابوذر و سلمان‌، تسليم‌ وپيروي‌ ابي‌ذر را از محرم‌ حريم‌ اهل‌ بيت‌، سلمان‌ فارسي‌، خواستار شد؛ «آخي‌' رَسُول‌ُاللّه‌ِ(ص‌) بَيْن‌َ سَلْمان‌َ وَ أَبي‌ ذَرٍّ وَاشْتَرَط‌َ عَلي‌' أَبي‌ ذَرٍّ أَن‌ْ لا'يَعْصِي‌َ سَلْمان‌َ؛[41] رسول‌خدا ميان‌سلمان‌ و ابوذر پيمان‌ برادري‌ بست‌ و بر ابوذر شرط‌ نمود كه‌ سلمان‌ را نافرماني‌ نكند».

 

اما عدهء‌ بسيار اندكي‌ از پيروان‌ شريعت‌ نبوي‌، پس‌ از خرق‌ حجابهاي‌ ظلماني‌ به‌ رؤيت‌انوار قمر ولايت‌ پرداخته‌، با تسليم‌ به‌ پيشگاه‌ اولياي‌ رباني‌، رفع‌ حجب‌ نوراني‌ را براي‌ نيل‌به‌ معدن‌ عزّ رحماني‌ و جلال‌ قدس‌ رحيمي‌ خواستار مي‌شوند كه‌: «اَللّهُم‌َّ صَل‌ِّ عَلي‌' مُحَمَّدٍ وَ'ال‌ِ مُحَمَّدٍ وَاجْعَلْنا مِن‌َ الَّذين‌َ... ناجُوا رَبَّهُم‌ْ عِنْدَ كُل‌ِّ شَهْوَة‌ٍ فَخَرَقَت‌ْ قُلُوبُهُم‌ْ حُجُب‌َ النُّورِ حَتّي‌'نَظَرُوا بِعَيْن‌ِ الْقُلُوب‌ِ اِلَي‌ عِزِّ الْجَلال‌ِ في‌ عِظَم‌ِ الْمَلَكُوت‌ِ؛ [42]خدايا درود فرست‌ بر محمد و آلش‌، وما را از كساني‌ قرار بده‌ كه‌ در نزد هر خواهشي‌ پروردگارشان‌ را مي‌خوانند. پس‌ قلبهايشان‌حجابهاي‌ نوراني‌ را مي‌سوزاند تا با چشمهاي‌ دلشان‌ در جايگاه‌ عظيم‌ ملكوت‌، شكوه‌جلال‌ را مشاهده‌ نمايند»؛ شكوه‌ جلالي‌ كه‌ در مرآت‌ مصفاي‌ جمال‌ فاطمي‌ رخ‌ مي‌نمايد؛چنان‌ كه‌ رسول‌ ختمي‌مرتبت‌(ص‌) در وصف‌ عظمت‌ زهراي‌ مرضيه‌(س‌) مي‌فرمايد: «وَ لَهاجَلا'ل‌ٌ وَ لَيْس‌َ فَوْق‌َ جَلا'لِها اِلاّ' جَلا'ل‌ُ اللّه‌ِ جَل‌َّ جَلا'لُه‌ُ؛[43] و براي‌ فاطمه‌ جلال‌ و عظمتي‌ است‌ كه‌برتر از او هيچ‌ جلالي‌ نيست‌، مگر جلال‌ خداوند بلندمرتبه‌».

 

سپس‌ اين‌ گروه‌ با توفيق‌ حضور در محضر ربوبي‌ ولايت‌، مقدادوار در پرتو عشق‌ وفنا، به‌ مرتبهء‌ وجه‌ زيباي‌ رحيمي‌ و مقام‌ قدس‌ مقربين‌ بار مي‌يابند و به‌ دلالت‌ قرآني‌ (وَ يَبْقي‌'وَجْه‌ُ رَبِّك‌َ ذُوالْجَلا'ل‌ِ وَالاءِكْرا'م‌ِ)[44] كمال‌ و جمال‌ مطلق‌ را در نايل‌ شدن‌ به‌ سرچشمهء‌ بقا وچشيدن‌ از شهد مصفاي‌ معرفت‌ فاطمي‌ مي‌بينند كه‌: «حَدُّ الْعَقْل‌ِ الاءِنْفِص'ال‌ُ عَن‌ِ الْفانِي‌ وَالْاءِتِّصال‌ُ بِالْباقي‌؛[45] نهايت‌ عقل‌، جدايي‌ از ]سراي‌[ فاني‌ و اتصال‌ به‌ ]عالم‌[ باقي‌ است‌».چنين‌ عاشقاني‌ كه‌ با شعاع‌ زهرهء رحيميت‌، آيينهء قلب‌ خويش‌ را جلا داده‌اند، با عشق‌ وتسليم‌ خالصانه‌ در محضر نوراني‌ اهل‌الله‌، به‌ موجب‌ فنا در مرآت‌ جهان‌نماي‌ ولايي‌سرمست‌ از صهباي‌ طهور حق‌ّاليقين‌ به‌ نور عشق‌ فاطمي‌ و كوثر معرفت‌ رحيمي‌ بقايافته‌اند.

 

حضرت‌ باقرالعلوم‌(ع‌) در توصيف‌ سه‌ گروه‌ فوق‌ چنين‌ مي‌فر


مقالات معنوی استاد

کلیپ های تصویری

گلچینی از مجموعه سخنرانی های عارف هنرمند استاد یعقوب قمری شریف آبادی